L'istorgia da la furmaziun professiunala
La structura dal stgalim secundar II d’ozendi è il resultat da dus moviments istorics en il temp medieval: da las scolas da latin e da la furmaziun d’emprendists. Ils paders instruivan ils students a maun da scrittiras ed als devan vinavant las enconuschientschas ed abilitads necessarias. Las mastergnanzas en las citads avevan il monopol da scolar ils emprendists. Durant il temp medieval è sa sviluppà l’emprendissadi a basa da la furmaziun artisanala.

Muments decisivs
L’idea da la scola
La regenza da la Republica helvetica (1798–1803) ha creà in plan per in sistem da furmaziun naziunal che preveseva che tut ils uffants frequentian la scola primara e ch’i vegnian stgaffids seminaris da scolasts, scolas professiunalas ed in’universitad naziunala. Suenter il declin da la Helvetica han ils chantuns puspè surpiglià la responsabladad per la scola. La Helvetica ed ils plans da furmaziun han fatg naufragi, ma las ideas han survivì ed èn sa fatgas valair.
L’idea da l’instrucziun dal pievel
Al cumenzament dal 19avel tschientaner era la Svizra in pajais pover. Il svilup da l’industria e dal commerzi premetteva ina meglra furmaziun. Dapertut èn vegnidas stgaffidas scolas popularas, seminaris da scolasts, scolas realas e professiunalas. Ils gimnasis han stgaffì partiziuns industrialas u commerzialas per pudair tegnair pass cun il svilup scientific, tecnic, industrial e commerzial. Ils chantuns han creà leschas. Il dretg d’instrucziun gratuit ed obligatoric per tuts en la scola fundamentala è vegnì francà il 1874 en la Constituziun federala. La basa per in sistem da furmaziun multifar e solid era stgaffida.
La furmaziun professiunala
Las grondas exposiziuns internaziunalas en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner han drizzà il focus sin il progress e la qualitad dals products dal mastergn e da l’industria. Quasi dapertut en l’Europa èn sa sviluppadas scolas e lavuratoris per promover la furmaziun professiunala.
L’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn ha postulà ch’i vegnian endrizzads lavuratoris d’emprendissadi. En pli ha ella pretendì reglamentaziuns davart la durada da l’emprendissadi, la visita da scolas professiunalas e l’examen final d’emprendissadi.
L’onn 1884 han il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns deliberà il „Conclus federal areguard la furmaziun professiunala artisanala ed industriala“ ed han subvenziunà scolas professiunalas renconuschidas ed autras instituziuns. Curt pli tard èn vegnidas prendidas decisiuns sumegliantas per la scolaziun commerziala, agricula e d’economia da chasa. A la sava dal tschientaner èn vegnidas fatgas en ils chantuns leschas davart la furmaziun professiunala. Surtut en la Svizra franzosa èn naschids lavuratoris d’emprendissadi per l’industria d’uras, da textil, da lain, metal e tgirom. Las scolas da dissegn existentas èn sa sviluppadas a scolas da la furmaziun supplementara commerziala.
La cussegliaziun professiunala
Per promover la giuventetgna lavuranta, cunzunt ils emprendists, èn vegnids endrizzads a partir dal 1894 uschenumnads „patrunadis per emprendists“. L’idea era che quels „schlian tut las incumbensas a moda pratica, las qualas èn adattadas d’augmentar l’abilitad professiunala e morala da la mastergnanza futura“. Quai pudev'ins leger en in appel da l’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn e da la Societad svizra d’utilitad publica. A mintga emprendist vegniva attribuì in patrun che aveva contact cun ils geniturs e cun il maister d’emprendissadi. Sch’i fascheva basegn aveva quel d’intervegnir cun gidar u intermediar. Da l’idea dal patrunadi per emprendists è sa sviluppada la cussegliaziun professiunala. Las uniuns da patrunadi cussegliavan ils emprendists tenor ils basegns da l’economia. Da l’Associaziun svizra dals patrunadis, fundada il 1902, è sa sviluppada il 1916 l’Associaziun svizra per la cussegliaziun professiunala.
L’emprima lescha davart la furmaziun professiunala dal 1930
L’onn 1908 ha la populaziun svizra approvà la promoziun dal commerzi tras la Confederaziun. En artitgel 34 da la Constituziun federala stevi scrit: „La Confederaziun ha il dretg da far prescripziuns unitaras davart il commerzi“. Sin fundament da questa norma constituziunala èsi vegnì decidì da preparar trais leschas: ina davart la protecziun dal mastergn, ina davart la protecziun da las lavurantas e dals lavurants en l'industria ed ina davart la furmaziun professiunala. L’ultima è vegnida prendida per mauns sco emprima. Pervia da l’Emprima Guerra mundiala e da divergenzas d’opiniuns è la realisaziun dentant sa retardada.

La lescha davart la furmaziun professiunala dal 1930
L’entschatta
La Confederaziun ha intimà ils ravugls pertutgads d’inoltrar postulats. Igl ha dà numerusas propostas, tranter quellas in sboz da lescha da la Federaziun svizra dals lavurers (1911) ed in sboz da lescha da l’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn (1918). A basa da questas propostas e cun accumpagnament da duas cumissiuns d’experts ha l’Uffizi federal da lavur publitgà il 1924 in agen sboz. En il center stevan l’emprendissadi (la furmaziun pratica) e la furmaziun professiunala (l'instrucziun en la scola professiunala). L’idea generala da la lescha davart la furmaziun professiunala era da „meglierar l'abilitad professiunala cun promover la furmaziun professiunala da la generaziun giuvna en mintga moda e maniera adattada“. L’emprim sboz è vegnì acceptà bain. Sulettamain l’Uniun svizra dal commerzi e da l’industria e l’Uniun centrala da las organisaziuns da patruns da lavur han refusà il sboz, cunquai ch’ellas eran cunter in’extensiun da las disposiziuns davart la furmaziun professiunala artisanala sin l’industria. La lescha è vegnida deliberada il schaner 1930 da l’Assamblea federala, ha dentant pudì entrar en vigur pir il 1933 pervia da la crisa economica mundiala.
Ils cuntegns
La lescha davart la furmaziun professiunala dal 1930 valeva per il commerzi ed il traffic, sco era per il mastergn e l’industria ed includeva la hotellaria e la lavur da chasa. Ella prevediva in temp d’emprendissadi minimal dad in onn ed ina surveglianza tras inspecturs chantunals u cun agid d’examens intermediars. Per l’instrucziun en la scola professiunala eran responsabels ils chantuns. Quella dueva succeder en classas sche pussaivel mo d’ina professiun e cun emprendists dal medem onn d’emprendissadi. Ultra da la furmaziun d’emprendists reglava la lescha era l’examen final d’emprendissadi, l’examen da maister, l’examen per lavurants cun emprendissadi scursanì ed ils curs per la scolaziun preprofessiunala.
Il svilup
La lescha n'ha dentant betg procurà ch'il dumber d'emprendists fiss s'augmentà immediatamain. Il 1935 han pir radund 40 pertschient dals umens giuvens relaschads da la scola e mo radund 20 pertschient da las dunnas absolvì in emprendissadi. Da quel temp devi en Svizra 40 scolas professiunalas a temp cumplain. Pir suenter la Segunda Guerra mundiala ha la furmaziun professiunala survegnì schlantsch.
L’instrucziun
Ils plans d'instrucziun normals tenor il mussavia da l'onn 1941 differenzieschan per la scola professiunala tranter ils suandants roms:
Roms da la gestiun commerziala
- contabilitad
- instrucziun civica ed economica
- lingua materna
- aritmetica
Roms professiunals
- dissegnar
- enconuschientschas professiunalas (incl. instrucziun artisanala da la natira)